Het verschil tussen de bruine rat en de zwarte rat lijkt voor veel mensen een detail, maar het bepaalt waar u moet zoeken en hoe de overlast wordt aangepakt. In Nederland komen twee rattensoorten voor die in en rond woningen terechtkomen. De ene leeft laag bij de grond en graaft, de andere klimt en zit liever hoog in het gebouw. In dit artikel leest u hoe u ze uit elkaar houdt aan uiterlijk, sporen en gedrag.
Twee soorten, twee leefwijzen
De bruine rat (Rattus norvegicus) is verreweg de soort die u in Nederland het vaakst tegenkomt. Hij leeft in het riool, langs sloten, in tuinen, onder schuren en in kruipruimtes. Het is een graver en een goede zwemmer.
De zwarte rat (Rattus rattus), ook wel daksrat of scheepsrat genoemd, is in Nederland veel minder algemeen. Hij wordt vooral gemeld in en rond havens, pakhuizen en oudere bebouwing. Het is een behendige klimmer die zich thuis voelt op zolders, in dakconstructies en boven plafonds.
De namen zijn verwarrend. Een bruine rat kan donker tot bijna zwart zijn, en een zwarte rat heeft soms een bruingrijze vacht. De kleur alleen zegt dus weinig.
Het verschil tussen bruine rat en zwarte rat in uiterlijk
Ziet u het dier zelf, of heeft u een foto of een dood exemplaar, let dan op de lichaamsbouw. Die zegt meer dan de kleur.
| Kenmerk | Bruine rat | Zwarte rat |
|---|---|---|
| Bouw | Fors, zwaar en gedrongen | Slank en licht |
| Kop | Stompe, brede snuit | Spitse snuit |
| Oren | Klein, behaard, vallen niet over de ogen | Groot, dun, bijna kaal |
| Ogen | Relatief klein | Relatief groot |
| Staart | Korter dan kop en romp samen, dik | Langer dan kop en romp samen, dun |
| Vacht | Grijsbruin, buik lichter | Donkergrijs tot zwart of bruingrijs |
Het meest betrouwbare kenmerk is de staart in verhouding tot het lichaam. Bij de bruine rat is die korter, bij de zwarte rat langer. Daarnaast valt de spitse kop met grote oren van de zwarte rat vaak meteen op.
Verschil in sporen en keutels
Meestal ziet u geen rat, maar wel wat hij achterlaat. Ook daarin verschillen de soorten.
- Keutels. Die van de bruine rat zijn dik, langwerpig en hebben stompe uiteinden. Die van de zwarte rat zijn slanker, vaak iets gebogen en hebben spitsere uiteinden. Meer over sporen leest u in ons artikel over ratten in huis herkennen.
- Vindplaats. Keutels en vetvlekken van de bruine rat vindt u laag: in de kruipruimte, kelder, schuur of langs de fundering. Bij de zwarte rat liggen de sporen hoog: op zolder, op balken, boven een systeemplafond.
- Holen. De bruine rat graaft holen in de tuin, onder terrassen en langs muren. De zwarte rat graaft zelden en nestelt liever in isolatie of tussen opgeslagen spullen.
- Geluid. Hoort u vooral 's nachts gestommel boven uw hoofd, dan kan dat op een zwarte rat wijzen. Houd er wel rekening mee dat muizen, marters en vogels ook op zolder zitten.
Verschil in gedrag
De bruine rat: graver en zwemmer
De bruine rat komt vaak via het riool binnen, bijvoorbeeld door een kapotte of losgeraakte leiding onder de vloer. Hij verplaatst zich via de kruipruimte, langs leidingen en door open stootvoegen. Hij eet vrijwel alles, van afval en vogelvoer tot dierenvoer. Bruine ratten zijn voorzichtig bij nieuwe voorwerpen en vermijden in het begin onbekende dingen op hun route.
De zwarte rat: klimmer
De zwarte rat bereikt woningen vaak van bovenaf, via klimplanten, bomen die tegen het dak groeien, regenpijpen en kabels. Hij komt binnen door openingen bij de dakrand, onder dakpannen of via ventilatieopeningen hoog in de gevel. Hij heeft een voorkeur voor plantaardig voedsel zoals graan, fruit en zaden.
Waarom de soort uitmaakt voor de aanpak
Voor de basis maakt de soort weinig uit: ratten zoeken voedsel en beschutting, en de aanpak begint altijd met het wegnemen van die redenen. Het verschil zit in waar u zoekt en wat u afsluit.
Bij de bruine rat ligt de nadruk op:
- Het riool en de afvoerleidingen laten controleren op breuken en losse aansluitingen.
- Ventilatieroosters van de kruipruimte en open stootvoegen knaagvast afsluiten.
- Leidingdoorvoeren in de vloer dichten met mortel of staalgaas.
- De tuin opruimen: geen vogelvoer op de grond en compost in een gesloten vat.
Bij de zwarte rat ligt de nadruk op:
- Takken en klimplanten terugsnoeien, zodat het dak niet bereikbaar is.
- De dakrand, nokvorsten en openingen onder pannen controleren en afsluiten.
- Ventilatieopeningen hoog in de gevel voorzien van metalen roosters.
- De zolder opruimen, zodat er geen nestplekken tussen dozen en isolatie ontstaan.
Op onze pagina over wering en preventie leest u hoe we deze openingen knaagvast afsluiten.
Wat u beter niet doet
Rattengif is sinds 2023 niet meer toegestaan voor particulieren, ongeacht de soort. Alleen gecertificeerde professionals mogen het toepassen, en alleen wanneer preventieve maatregelen niet voldoende zijn. Lijmvallen raden wij af vanwege het onnodige lijden. Bovendien lost geen van beide de toegangsroute op, waardoor er later nieuwe ratten binnenkomen.
Laat de soort vaststellen
Weet u niet zeker welke rat u heeft, of vindt u sporen op meerdere plekken in huis, dan is een inspectie de snelste weg naar duidelijkheid. Bij ratten- en muizenbestrijding stellen we eerst de soort en de toegangsroutes vast en werken we daarna volgens IPM: oorzaak en preventie voorop, gerichte bestrijding waar nodig. De inspectie is gratis en u krijgt vooraf een vaste prijs. U kunt ook direct een offerte aanvragen.
Veelgestelde vragen
Welke rattensoort komt in Nederland het meest voor?
De bruine rat is in Nederland de soort die u het vaakst tegenkomt, in steden en op het platteland. De zwarte rat is veel zeldzamer en wordt vooral gemeld in havengebieden en oudere bebouwing. Ziet u een rat in uw tuin of kruipruimte, dan gaat het in de meeste gevallen om een bruine rat.
Kunnen beide rattensoorten tegelijk in één gebouw voorkomen?
Dat is mogelijk, maar het komt weinig voor. Omdat ze elk een eigen leefgebied in het gebouw hebben, laag en hoog, kunnen ze naast elkaar bestaan. Vindt u sporen zowel in de kruipruimte als op zolder, laat dan een professional beoordelen om welke dieren het gaat.
Is een zwarte rat gevaarlijker dan een bruine rat?
Beide soorten kunnen ziekteverwekkers verspreiden via urine en keutels en beide kunnen schade aanrichten door te knagen aan leidingen, kabels en isolatie. Het verschil zit vooral in de plek waar die schade ontstaat. Bij een zwarte rat is dat vaker op zolder en in de dakconstructie, bij een bruine rat onder de vloer.